''Mijn paard is zo kijkerig en nerveus en schrikt van alles en nog wat, hoe komt dat?'' Als een paard schrikt dan zal het paard in eerste instantie proberen te vluchten. Dit komt omdat een paard van nature een prooidier is en opgegeten wordt in het wild door roofdieren. Daarom zal een paard altijd alert zijn. Als hij schrikt is zijn beste verdedigingswapen: wegvluchten.

Alertheid bij een paard kan voor mensen heel vervelend zijn. Vooral als het paard op concours erg ’’kijkerig’’ is en gedurende de proef overal van schrikt (van het juryhokje, de paraplu’s die mensen opsteken, vlaggetjes enz.) levert dat niet de gewenste punten op.

De mens als leider

De eerste stap in het gewenningsproces is dat de ruiter zich als leider opstelt. Het paard is een kuddedier en leeft in een groep voor meer veiligheid, bescherming, rust en een grotere overlevingskans. Het paard leeft in strenge hiërarchische verhoudingen en ieder heeft zijn plaats in de rangorde. Een paard heeft respect voor en vertrouwen in een ranghoger paard. In de omgang met paarden dient de mens de leidersrol op zich te nemen en zich ranghoger op te stellen zodat het paard zich veilig voelt.

Het paard als gewoontedier

De tweede stap is het paard laten wennen aan ’’enge dingen’’. Gelukkig zijn paarden gewoontedieren en kun je ze laten wennen aan allerhande rare dingen, geluiden, bewegingen enz. Het paard leert al in jonge jaren zijn omgeving kennen, inclusief voorbijrazende trein, bladblazer, waterslang, vuilnisbakken enz. en kijkt daar op den duur niet meer van op. Het paard kun je dus aan allerhande ’’vreemde’’ dingen en situaties laten wennen. Het leert er niet meer op te reageren en bepaalde prikkels te negeren omdat het paard leert dat er niets angstigs op volgt.

Er zijn verschillende vormen van leren voor een paard en een belangrijke vorm van leren is ’’gewenning’’, of te wel ’’habituatie’’.Habituatie kunnen we gebruiken als we het paard willen confronteren met nieuwe cq ’’enge’’ dingen. Dus bij schrik- obstakeltraining en bij training van politiepaarden wordt deze vorm van leren gebruikt, maar ook bij de africhting van het paard.

Habituatie (gewenning)

Habituatie is een vorm van leren waarbij het paard herhaaldelijk wordt geconfronteerd met een prikkel en waarbij de sterkte van zijn (schrik/vlucht)reactie op deze prikkel zal afnemen. Beloning of straf spelen geen rol bij deze vorm van leren.

Hierbij een voorbeeld van habituatie bij een hoorbare (auditieve) en zichtbare (visuele) prikkel:

Een paard wordt in een weiland gezet die grenst aan een spoorlijn. Enkele malen per dag komt er een trein langsrazen. De allereerste keer zal het paard schrikken, maar het schrikgedrag zal afnemen, omdat het paard gaat ervaren dat iedere keer als de trein langskomt er niks gebeurt. Dus hij leert dat er geen angstige consequenties verbonden zijn aan die treinen en op den duurt kijkt het paard niet op of om meer en graast rustig door.

 Een voorbeeld van een voelbare (taktiele) prikkel:  

Een paard krijgt voor het eerst een zadel op en een singel om zijn buik. Het zadel ligt precies daar waar een katachtige het paard zou aanvallen en de singel ligt precies daar waar een hondachtige het paard zou aanvallen in het wild. Dus het omklemmende gevoel kan het paard schrik aanjagen. Door het paard geleidelijk aan aan de druk te laten wennen neemt de schrikreactie steeds meer af en verdwijnt deze helemaal.

Door herhaaldelijke blootstelling aan de prikkel raakt het paard zijn vluchtresponsen uiteindelijk kwijt, omdat het paard went aan de situatie en er gewoontevorming optreedt. Uiteindelijk reageert hij helemaal niet meer op de herhaalde prikkel, hij leert de prikkel te negeren omdat hij leert dat er niets angstigs op de prikkel volgt.

• het openklappen van een paraplu fladderende dingen hard
• knallend geluid
• toeters
• applaus
• een bladblazer
• een vrachtwagen, tractor e.d.
• gewicht dragen
• bandages omdoen
• waterplassen enz. 

Habituatie is heel efficiënt voor een dier. Het is belangrijk dat een paard zijn gedrag leert aan te passen op de omgeving en dat hij leert om betekenisloze prikkels te negeren. Anders zou het teveel energie kosten om door het leven te gaan. Want elke overbodige schrikreactie op een betekenisloze prikkel kost energie (adrenaline produktie, hartslag omhoog, ademhaling omhoog enz.). Door habituatie leert hij dat de prikkel niet relevant is en leert het zijn vluchtreactie af.

Bij habituatie kan het zijn dat een paard ook niet meer reageert op prikkels die erop lijken, dit wordt ’’Generalisatie ’’ genoemd. Voorbeeld: Is een paard eenmaal gewend aan tractoren, dan vindt hij wellicht ook vrachtauto’s niet meer eng en schaart hij dat allemaal onder ’’niet-gevaarlijk’’’. 

Opgemerkt moet worden dat habituatie werkt als het paard nog nooit een negatieve ervaring met de betreffende prikkel heeft gehad. Het kan namelijk ook als volgt uitpakken als we het paard confronteren met nieuwe dingen: Als een paard een keer met een hoop lawaai, onder veel druk, met petsen op zijn billen is geladen op de trailer, dan associeert het paard de trailer met bedreigend. De volgende keer dat het paard dan geladen gaat worden zal het gedrag van het paard juist toenemen en zal het paard nog moeilijker te laden zijn. Dus het is belangrijk het paard altijd met geduld en kalmte aan nieuwe dingen te laten wennen, het paard de tijd te geven om te leren dat iets niet bedreigend is en te zorgen voor positieve ervaringen!